Irulegiko Eskua brontzezko objektu arkeologiko bat da, Nafarroa Garaiko Aranguren udalerrian dagoen Irulegi mendiko Burdin Aroko Irulegiko herrixkan aurkitua, Euskal Herrian. Baskoien mintzairaren hitzak dituela uste dute zenbait adituk, testuaren lehenengo hitza Sorioneku gisa interpretatu baitute, iberierazko ipar-ekialdeko idazkeraren antzeko zeinu kode batez idatzia. Ezohikoa da, ez bait da inon ere beste esku grabaturik aurkitu. Testu apotropaikoa dela uste da, etxeko sarreran jarrita zorte ona emateko edo agur egiteko erabilia.

Aurkikuntza

Mattin Aiestaran arkeologoaren taldeko Leire Malkorra induskariak aurkitu zuen, 2021ko ekainaren 18an. Artean, esku forma zuela jakin gabe ere, garrantzizkoa izan zitekeelakoan, ingurua kontu handiz garbitu zuten eta prozesua grabaketaz dokumentatu.

2021eko uztailaren 13an, eskua Nafarroako Gobernuko agintarien ardurapean geratu zen, indusketako beste pieza batzuekin batera, idazkunik zuenik inork ez zekiela.

2022ko urtarrilaren 18an, Carmen Usua zaharberritzaileak garbitzean, idatzita zegoela antzeman zuen eskuak azazkal marraztuak zituela eta, eskuina zela igarri zuen, baina garbiketa eta «irakurketa» prozesua eskua atzamarrak gora zituela egin zuen, eta laneko mahaian zaharberritzailearen eskuen posizio logiko bera errepikatu zuen. Hizkiak ikusi zituzten lehen epigrafistek, ordea, alderantzizko irakurketa zegokiola nabaritu zuten eta, hortaz, eskuak beheranzko posizio naturala zuela. Usuarekin batera, Berta Balduz zaharberritzaileak osatu zuen errestaurazio prozesua.

2022ko azaroaren 14an aurkeztu zuten prentsaren aurrean Nafarroako Gobernuak eta Aranzadi Zientzia Elkarteak.

Irulegiko gazteluaren ondoko Burdin Aroko Irulegiko herrixkan aurkitu zen. Kokapen geografiko bikaina du, 360 graduko ikuspegiekin Iruñerriaren gainean eta Nafarroa Garaiko hegoaldea Pirinioetako haranekin lotzen duten pasabideen gainean. Horrek eman zion defentsarako balio garrantzitsua

Gazteluaren oinarrian dagoen 2,2 hektareako kokapen primitiboa hazten joan zen mendeetan zehar, harik eta K.a. I. mendean 14 ha izatera iritsi arte, nekazaritzarako eta abeltzaintzarako espazioak barne. Esparrua harresiz inguratuta zegoen. Biztanle-kopurua kalkulatzea zaila bada ere, 100 eta 200 pertsona artean bizi zitezkeela uste da.

Biztanleek bizitzeko eremu altuak aukeratzen zituzten, demografiaren hazkundea eta klimaren okertzea medio, baliabideak urritu egiten baitziren eta haiengatik lehiatu behar baitzuten. Horren ondorioz, proto-hiri egonkorrak agertu ziren, erraz defendatzeko modukoak eta harresituak; bertan, nekazaritzaz eta abeltzaintzaz bizi ziren eta, aldi berean, gerlariak ere baziren. Irulegi, beste bizpahiru kokagunerekin batera, Iruñerriko populazioa egituratzen zuten kokalekuetako bat izan zen, agian, erromatarrak iritsi eta Ponpaelo (gaur egungo Iruñea) sortu aurretik, K.a. 74 edo 75 urteetan.

Herrixka hori K.a. I. mendean abandonatu zen Antzinako Erromako osteak iritsi zirenean. K.a. 82 inguruan Sertorioren gerraren eraginez hustu zen herria. Inguruan aurkitutako material guztia kontuan izanda, biztanleek dena etxean utzita ihes egin behar izan zutela ondorioztatu dute.

Ezaugarriak

Pieza brontzezkoa da, eta haren patinaren % 53 eztainua da, %41 kobrea eta % 2 beruna, gauza ohikoa antzinako aleazioetan, Aranzadi Elkartekoen esanetan. Eskua 143 mm luze da, 1 mm lodi eta 128 mm zabal; 36 gramoko pisua du.

Eskuineko esku baten itxura du, tamaina naturalekoa, gutxi gorabehera. Esku ahurraren eremua laua da, eta azazkalak markatuta dauzka, nahiz eta hiru hatzetakoak ez diren ondo kontserbatu: hatz nagikoa, hatz luzekoa eta erakuslekoa.

Hatzak behera begira ditu, goialdean 6,5 mm-ko diametroko zulo bat baitu, eskumuturrari dagokion inguruan. Zuloaren egoera aztertuta, pieza ez zegoela zintzilik jakin dute, euskarri bigun batean iltzatuta baizik, seguruenik, zurean. Zuloan egon zen iltzea edo dena delakoa burdinazkoa ez zela ondorioztatu dute eraberritzaileek, herdoil aztarnarik ez dagoelako.

Idazketa sistema

Javier Velaza epigrafista eta Bartzelonako Unibertsitateko katedradunak ikertu zuen testua, Joaquin Gorrotxategi EHUko hizkuntzalariarekin batera. Haren esanetan, «Irulegiko piezatik abiatuta, esan dezakegu baskoierazko berezko sistema grafiko bat bazegoela».

Iberiar alfabetoan dago, eta idazketa sistema horren aldaera ezagunen artean, badirudi Iberiako ipar-ekialdeko aldaeran dagoela.

Gehiena ulergaitza den arren, lehen hitza sorioneku izanik, euskararen bitartez nolabait uler daitekeela dirudi.

Aurkikuntzak gizartean izan duen eragina

Bulego

Irulegiko esku izeneko abestia kaleratu du Azkoitiko musika taldeak, eta dagoeneko entzungai dago. Aranzadik aurkikuntzaren berri eman eta lau egunetara plazaratu du abestia Bulegok. “Kantu honen sorrera albiste honek guri barruan sortu digunaren adierazle azkar bat da”, adierazi dute musikariek. Tomas Lizarazuk idatzi ditu abestiaren hitzak.

Mikel Aranburu eta Irulegiko eskua

«Mikel Aranburu artista donostiarrak egindako aurkikuntza lepokoetan erreproduzitzen ditu, eta sinbolo gisa  formatu berrien uholdea iragartzen du».
Aurkikuntzaren berria irakurri bezain laister, pentsatu zuen ideia ona izango zela lepoko bati egokitzea. – Soinean eraman ahal izana polita izango zela pentsatu nuen. Harro egoteko sinbolo bat da. Eta albistearen biharamunean, lehen eskua egina zuen. Protagonista izan zen hainbat hedabidetan:

https://www.noticiasdegipuzkoa.eus/sociedad/2022/11/16/mano-irulegi-convierte-nuevo-icono-6237320.html

https://www.eitb.eus/es/television/programas/nos-echamos-a-la-calle/videos/detalle/9019496/quien-no-corre-vuela-un-joyero-donostiarra-vende-colgantes-con-mano-de-irulegi/

https://www.diariovasco.com/gipuzkoa/mano-irulegi-icono-tiron-gipuzkoa-20221118190159-nt.html

https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2022-12-13/sinboloak-bitxi.htm

Gaur egun formatu desberdinetan saltzen ditu bai Webean, bai Kolon pasealekuko 11 zenbakiko denda fisikoan. Lepoko, brotxe edo jatorrizko tamainan etxerako ongi etorri gisa.

La entrada Irulegiko eskua se publicó primero en Mikel Aranburu.

San Martin Merkatuak Martintxo argitaratu du, hilean behin argitaratzen den doako argitalpen berria. Alde batetik, sasoiko produktuen balioa nabarmentzea eta produktu horiek errezeten eta informazio-pilulen bidez sustatzea. Beste eduki-ardatza merkatuan hilero garatuko diren jarduerek eta ekitaldiek zehaztuko dute.

2022ko ekainean elkarrizketatutako pertsonaia:

MIKEL ARANBURU URRUZOLA
Planetaren zaintzarekin konprometitutako grabatzaile eta urregilea

Mikel Aranburu naiz. 57 urteko donostiarra eta 30 urte baino gehiago daramazkit grabatuen eta urregintzaren munduan. Tailer txiki bat daukat Donostiako Gros auzoan, nire sorkuntzak erakusteko erakusleiho gisa balio didana. Hasieratik metalarekin lan egin dut, baina duela urte gutxi batzuk zinka aurkitu nuen ikerketa lanetan nengoela. Moldekatzeko erraza den metal biguna, birziklatu daitekeena. Gozatu egiten dut lanean, zinkezko plantxak apaintzeko arrainetan bihurtuz. Asko gustatzen zait itsasoa, bodyboarda eta igeri egitea. Urduria, zorrotza eta perfekzionista naiz. Bada zerbait beti egin nahi izan dudana eta ez dut unea aurkitu, urpekaritza ikastaro bat eta itsas hondora bidaia bat egitea.

Zer da itsasoa zuretzat?

Zorionez, lantegia hondartzatik metro gutxira daukat, eta egunero, lanaldia hasi baino lehen, paseo bat ematen dut Zurriolan, niretzat ezinbestekoa eta beharrezkoa den ohitura. Itsas kirolak dira nire zaletasunak. Ingurune natural batean flotatzearen sentsazioak lasaitu egiten nau, olatuak egon arren. Itsasoa nire bizitzaren parte da; lotura berezia dudala sentitzen dut. Eta asko gozatzen da itsaso garbiaz, guztion artean mantendu beharko genuke horrela beti.

Donostiako arrainen artista bezala ezaguna zara. Zein da zure arrain fetitxea?

Nire arrain fetitxea, zalantzarik gabe, sardina da. Batez ere bertako arrainak egiten ditut: erreboiloak, lupiak, bisiguak, hegaluzeak, urraburuak. Baina arrakasta gehien duena sardina da, gurea den arraina. Lantegian txoko berezi bat duena, hala nola paretan jartzeko, lepoko, paparreko edo besoko moduan alegia

Sardina Ibiltaria, Junkal Lertxundirekin eta Ainhoa Aranbururekin elkarlanean egin genuen proiektua da, sardinari erantsitako ipuin eta ilustrazio batekin. Arrakasta handia du, jasotzen duen pertsonarekin elkarreragiten delako gurekin partekatzen dituzten argazkien bidez, eta sare sozialetara igotzen ditugulako. Parte hartu nahi duenak Sardinaren argazkia edonon helaraziko digu. Horrela, sardinak bere ametsa betetzen du: munduan zehar bidaiatzea.

Urregilea eta grabatzailea XXI. mendean. Nola azalduko zenioke haur bati zertan aritzen zaren?

Urregintza eta grabatua oso lanbide zaharrak dira, Europan ezagutzen diren lehenengoak XIII. mendekoak dira, eta pena da, baina gaur egun, ia ez dago horretan aritzen den inongo artisaurik. Lanbide hori galtzen ari da, gaur egun jendearen lehentasunak ez bait dira abizenaren ezkutuarekin grabatutako zigilu bat izatea, edo inoiz ezabatuko ez diren eskuz grabatutako eraztun batzuk edukitzea. Horregatik, nik ere eboluzionatu behar izan dut, kutsatzen ez duten material egokiak aurkitu eta zerbait desberdina eskainiz.
Funtsean, erabiltzen ez den txapa zati bat edo hondartzan jasotako egur bat apaingarri bihurtzen dut. Eraldaketa horretarako oinarrizko tresnak erabiltzen ditut, hala nola guraizeak, mailua, burilak, lixak eta pintura.

Zure lanak beste pertsona batzuek botatzen dituzten materialekin eginak daude. Nondik datorkizu iraunkortasunarekiko eta ingurumena zaintzearekiko konpromezua?

Berezkoa eta hezitutakoa da. Pozten nau hondakin bati etekina ateratzeak eta azken emaitza, bisualki, berdina dela ikusteak. Hondakin bat erabiltzen denean eta prozesua amaitzean azken emaitza berdina dela ikusteak, baina bidean ez dudala kutsatu, oso pozgarria da. Eta ni bezala konpromezua hartzen duen jendeari eskerrak emateko aprobetxatu nahi dut. Auzoko iturginak batez ere, beren obretatik soberako erretaulak ekartzen dizkidatelako nik aprobetxa ditzadan. Guztion artean elkarlanean, trukeak eginez. Izan ere, agian nik soberan daukadana, beste bati falta zaio eta alderantziz. Azken urteetan erosteko eta botatzeko kontsumismo konpultsiboan erori gara. Baina uste dut belaunaldi berriak kontzientziatuta datozela ohitura txar horiek aldatzeko.

Katastrofismoan erori nahi izan gabe, zer mundu utziko diegu hurrengo belaunaldiei? Jabetzen al gara klima-aldaketa errealitate bat dela?

Esaten da urte gutxi barru arrain baino plastiko gehiago egongo dela gure itsasoetan. Eta benetan astakeriak egin dira. Plastikoz eta zaborrez betetako itsaso eta hondartzak ditugu, ozeanoa dena irensten duen zulo bat balitz bezala erabiltzeagatik. Zalantzarik gabe, hezkuntza da oinarria.

Munduko zein lekutan ikusi nahiko zenuke zure lanetako bat?

Mundu guztiari gustatzen zaio bere lurraldean profeta izatea eta nire sustraiez harro sentitzen naizenez, Euskal Herriko edozein txokotan. Nire artelana baloratu eta estimatuko den lekuan. Donostiako San Telmo Museoan edo Bilboko Guggenheim Museoan erakusketak egiten ahal izatea pozgarria izango litzake niretzat

La entrada MARTINTXO aldizkaria se publicó primero en Mikel Aranburu.

Herritarrak

Olatz eta Mikel Aranburu | Metalezko arrainen itsasoak jasangarritasunaren saria ekarri die.

Elena VIÑAS Igandea, 2022ko otsailaren 20a.

Aranburu anai-arrebak gai izan dira beren itsas unibertsoa sortzeko, non zink-hondakinek bizitza berri bat aurkitzen dute, arrain espezie ugaritan birmoldatuz. Itsas zalditxoetatik barbariñetara, sardina-bankuetatik, erreboiloetatik, txipiroietatik… pasatuz. Ozeanoak zaintzen laguntzeko egindako ahalegina saritu egin da.

– Donostiako Sustapenak merkataritza iraunkorra izateagatik nabarmendu zaituztete. Zer suposatu du sari honek?

– Sari bikoitz gisa bizi izan dugu. Alde batetik, bide onetik zoazen aitorpena da. Eta bestetik, jasangarria izateagatik emateak ilusio handia egiten digu. Hasieratik argi genuen genituen materialak berrerabili eta aprobetxatzen saiatu nahi genuela. Guretzat jasangarritasuna bizi-filosofia bat da, berezko zerbait.

«Batzuek esaten digute gure piezen estetika gustatzeaz aparte, surfeatu duten hondartza gogoratzen dielako atsegin dutela.

– Beraz, ez da 2030 Agendara egokitzearen emaitza, konpromisoak hartzera behartzen dituela enpresak.

– Duela urte asko plastikozko poltsak kendu genituen, kartoizko packaging bat erabiltzen hasi ginen… Egokitzen joan gara ahalik eta iraunkorrenak izateko. Bertako Iturginek ematen dizkiguten metalezko erretaleak eta itsasoak ekarritako oholak berrerabiltzen ditugu. Materiala milimetrora aprobetxatzen dugu lepokoak egiteko, arraintxo txiki  bat egiteko, itsas izarreko brotxe bat egiteko… Gurea zero hondakina izan dadin saiatzen gara.

– Eta horrela, itxuraz balio ez duen metal batetik, Sardina-Ibiltaria edo Sardina-Andarina jaio zen. Brotxe, lepoko edo dekorazio-elementu bihurtuta, arrakasta handia izan du.

– Gure ikurra izaten hasi zen. Gabonetako arrain-erakusleiho batetik hasi zen dena mihise batean.

– Kasualitatea izan zen?

– Erabat, nahiz eta lehen sardina haiek ez duten zerikusirik oraingoekin. Pinturari esker eboluzionatu dut, aukera amaigabeak ematen dizkit eta. Hasieran, azidoa baino ez nuen erabiltzen, tonu gris berdexka edo urdinxka ematen zidana. Sardinentzat ondo nengoen, baina asko mugatzen zidan beste arrain espezie batzuk egiteko.

– Sardina Ibiltaria munduan zehar ibili da, egungo jabeek sare sozialetan zintzilikatzen dituzten argazkien arabera. Zein lekutara bidaiatu du?

– Sidneyn, Kalifornian eta Kanadan ere egon da. Behin, gure sardinetako batzuk ikusi genituen Kanadako dekorazio aldizkari batean. Argazki batean agertzen ziren. Lagun batek ekarri zigun, Sardina ibiltariak zirela iruditzen zitzaizkiolako. Eta bai. Gureak ziren! Formagatik, zentzuagatik… nahastezinak dira. Gero jakin genuen hemengo familia bat zela, Kanadan etxe bat erosi zuena. Baina aitortu behar dugu, azken urte hauetan, sardinari guri bezala gertatu zaiola, ezin izan duela lehen bezala bidaiatu. Berak ere ezin izan du ezer bidaiatu pandemiaren erruz.

– Orduan, berak ere bizi izan du bere konfinamendu berezia.

– Hemengoak ez gara atera, eta atzerritarrak ere ezin izan dira etorri eta gure bezeroen zati handi bat dira. Estatu Batuetako, Australiako eta Frantziako bezero asko etortzen dira udan surf egitera.«Batzuek esaten digute gure piezen estetika gustatzeaz aparte, surfeatu duten hondartza gogoratzen dielako atsegin dutela.

Donostiako zati bat eramaten dute berekin. Gainera, istorioa kontatzen diegunean eta gure sorkuntza bakoitzean erabiltzen dugun materiala birziklatua dela esatean gehiago gustatzen zaie.

– Oroitzapen perfektua da. Sinbolikoa bezain esanahiez betea.

– Gure leloa zein den azalduko dizuegu: ‘Itsaso garbi baten alde’. Eta itsaso hori arrainez beteta egotea nahi dugu, ez plastikoz beteta. Ahalik eta gehien kontzientziatu nahi dugu.

– Sardina sari baten garaikur ere bihurtu da.

– Egia da. Udalaren Zero Plastiken kanpaina.

– Sardina Ibiltaria martxan jarri zenetik, itsas familia etengabe handitu da.

– Hasieran, harritu egin behar duzu, eta gero, gauza berriak eskaini. Orain sardinak borrokatu egin behar du espezie gehiagorekin arreta erakartzeko orduan. Erreboiloak, itsas zaldiak eta dortokak ere baditugu, eta arrakasta handia izaten ari dira. Sardina daukanari beste zerbait eskaini behar diozu. Pieza zehatzen eskaerak ere jasotzen ditugu.

– Zure saltokiak arrandegi bat dirudi.

– Gure arrainak benetako arraindegi batean ere badaude, baita jatetxeetan eta etxeetan ere. Pertsona batzuek etxea haiekin apaintzeko eskatzen digute. Zuen etxeetara goaz eta bion artean erabakitzen dugu zer egokituko zaizuen hobeto. Arrainen denda bezala ezagutzen gaituzte.

– Zertan lan egiten duzue orain?

– Oraindik hitz egin ezin dugun proiektuak ditugu. Kolaborazioak egiten ditugu. Hori da Las Cosas de Valenen kasua, Zumaiako neska baten sinadura, Aita Mariren salbamendu-txalekoekin eta Getariako sareekin poltsak egiten dituena. Guk egiten dugu bere kremailerako arrain-koxkorra.

La entrada DV en elkarrizketa se publicó primero en Mikel Aranburu.