<\/p>\n
Irulegiko Eskua<\/strong>\u00a0brontzezko objektu arkeologiko bat da,\u00a0Nafarroa Garaiko\u00a0Aranguren\u00a0udalerrian dagoen\u00a0Irulegi\u00a0mendiko\u00a0Burdin Aroko\u00a0Irulegiko herrixkan aurkitua, Euskal Herrian.\u00a0Baskoien mintzairaren<\/a>\u00a0hitzak dituela uste dute zenbait adituk, testuaren lehenengo hitza\u00a0Sorioneku<\/em>\u00a0gisa interpretatu baitute,\u00a0iberierazko\u00a0ipar-ekialdeko idazkeraren antzeko zeinu kode batez idatzia. Ezohikoa da, ez bait da inon ere beste esku grabaturik aurkitu. Testu\u00a0apotropaikoa dela uste da, etxeko sarreran jarrita zorte ona emateko edo agur egiteko erabilia.<\/p>\n <\/p>\n Mattin Aiestaran\u00a0arkeologoaren taldeko\u00a0Leire Malkorra\u00a0induskariak aurkitu zuen, 2021ko ekainaren 18an. Artean, esku forma zuela jakin gabe ere, garrantzizkoa izan zitekeelakoan, ingurua kontu handiz garbitu zuten eta prozesua grabaketaz dokumentatu.<\/p>\n 2021eko uztailaren 13an, eskua Nafarroako Gobernuko agintarien ardurapean geratu zen, indusketako beste pieza batzuekin batera, idazkunik zuenik inork ez zekiela.<\/p>\n 2022ko urtarrilaren 18an,\u00a0Carmen Usua\u00a0zaharberritzaileak garbitzean, idatzita zegoela antzeman zuen eskuak azazkal marraztuak zituela eta, eskuina zela igarri zuen, baina garbiketa eta \u00abirakurketa\u00bb prozesua eskua atzamarrak gora zituela egin zuen, eta laneko mahaian zaharberritzailearen eskuen posizio logiko bera errepikatu zuen. Hizkiak ikusi zituzten lehen epigrafistek, ordea, alderantzizko irakurketa zegokiola nabaritu zuten eta, hortaz, eskuak beheranzko posizio naturala zuela. Usuarekin batera,\u00a0Berta Balduz\u00a0zaharberritzaileak osatu zuen errestaurazio prozesua.<\/p>\n 2022ko\u00a0azaroaren 14an\u00a0aurkeztu zuten prentsaren aurrean\u00a0Nafarroako Gobernuak\u00a0eta\u00a0Aranzadi Zientzia Elkarteak<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Irulegiko gazteluaren\u00a0ondoko\u00a0Burdin Aroko\u00a0Irulegiko herrixkan\u00a0aurkitu zen. Kokapen geografiko bikaina du, 360 graduko ikuspegiekin\u00a0Iru\u00f1erriaren\u00a0gainean eta\u00a0Nafarroa Garaiko\u00a0hegoaldea Pirinioetako haranekin lotzen duten pasabideen gainean. Horrek eman zion defentsarako balio garrantzitsua<\/p>\n Gazteluaren oinarrian dagoen 2,2 hektareako kokapen primitiboa hazten joan zen mendeetan zehar, harik eta\u00a0K.a. I. mendean\u00a014 ha izatera iritsi arte, nekazaritzarako eta abeltzaintzarako espazioak barne. Esparrua harresiz inguratuta zegoen. Biztanle-kopurua kalkulatzea zaila bada ere, 100 eta 200 pertsona artean bizi zitezkeela uste da.<\/p>\n <\/p>\n Biztanleek bizitzeko eremu altuak aukeratzen zituzten, demografiaren hazkundea eta klimaren okertzea medio, baliabideak urritu egiten baitziren eta haiengatik lehiatu behar baitzuten. Horren ondorioz, proto-hiri egonkorrak agertu ziren, erraz defendatzeko modukoak eta harresituak; bertan, nekazaritzaz eta abeltzaintzaz bizi ziren eta, aldi berean, gerlariak ere baziren. Irulegi, beste bizpahiru kokagunerekin batera,\u00a0Iru\u00f1erriko\u00a0populazioa egituratzen zuten kokalekuetako bat izan zen, agian,\u00a0erromatarrak\u00a0iritsi eta\u00a0Ponpaelo\u00a0(gaur egungo\u00a0Iru\u00f1ea) sortu aurretik, K.a. 74 edo 75 urteetan.<\/p>\n Herrixka hori\u00a0K.a. I. mendean\u00a0abandonatu zen\u00a0Antzinako Erromako\u00a0osteak iritsi zirenean.\u00a0K.a. 82\u00a0inguruan\u00a0Sertorioren gerraren\u00a0eraginez hustu zen herria.\u00a0Inguruan aurkitutako material guztia kontuan izanda, biztanleek dena etxean utzita ihes egin behar izan zutela ondorioztatu dute.<\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n Pieza\u00a0brontzezkoa\u00a0da, eta haren patinaren % 53 eztainua da, %41 kobrea eta\u00a0%\u00a02\u00a0beruna, gauza ohikoa antzinako aleazioetan, Aranzadi Elkartekoen esanetan. Eskua 143 mm luze da, 1 mm lodi eta 128 mm zabal; 36 gramoko pisua du.<\/p>\n Eskuineko esku baten itxura du, tamaina naturalekoa, gutxi gorabehera.\u00a0Esku ahurraren\u00a0eremua laua da, eta\u00a0azazkalak\u00a0markatuta dauzka, nahiz eta hiru hatzetakoak ez diren ondo kontserbatu: hatz nagikoa, hatz luzekoa eta erakuslekoa.<\/p>\n Hatzak behera begira ditu, goialdean 6,5 mm-ko diametroko zulo bat baitu, eskumuturrari dagokion inguruan. Zuloaren egoera aztertuta, pieza ez zegoela zintzilik jakin dute, euskarri bigun batean iltzatuta baizik, seguruenik, zurean. Zuloan egon zen\u00a0iltzea\u00a0edo dena delakoa\u00a0burdinazkoa\u00a0ez zela ondorioztatu dute eraberritzaileek,\u00a0herdoil\u00a0aztarnarik ez dagoelako.<\/p>\n \u00a0<\/sup><\/strong><\/p>\n Javier Velaza<\/a>\u00a0epigrafista\u00a0eta\u00a0Bartzelonako Unibertsitateko\u00a0katedradunak ikertu zuen testua,\u00a0Joaquin Gorrotxategi<\/a>\u00a0EHUko\u00a0hizkuntzalariarekin batera. Haren esanetan, \u00abIrulegiko piezatik abiatuta, esan dezakegu\u00a0baskoierazko\u00a0berezko sistema grafiko bat bazegoela\u00bb.<\/p>\n Iberiar alfabetoan\u00a0dago, eta idazketa sistema horren aldaera ezagunen artean, badirudi Iberiako ipar-ekialdeko aldaeran dagoela.<\/p>\n Gehiena ulergaitza den arren, lehen hitza\u00a0sorioneku<\/em>\u00a0izanik, euskararen bitartez nolabait uler daitekeela dirudi.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Irulegiko<\/em>\u00a0esku<\/em>\u00a0izeneko abestia kaleratu du Azkoitiko musika taldeak, eta dagoeneko entzungai dago. Aranzadik aurkikuntzaren berri eman eta lau egunetara plazaratu du abestia Bulegok. “Kantu honen sorrera albiste honek guri barruan sortu digunaren adierazle azkar bat da”, adierazi dute musikariek. Tomas Lizarazuk idatzi ditu abestiaren hitzak.<\/p>\nAurkikuntza<\/h2>\n
Ezaugarriak<\/strong><\/h2>\n
Idazketa sistema<\/strong><\/h2>\n
Aurkikuntzak gizartean izan duen eragina<\/h2>\n
Bulego<\/h2>\n